Nowa linia orzecznicza otwiera właścicielom działek drogę do uzyskania wysokich rekompensat za bezumowne korzystanie z ich gruntów przez firmy przesyłowe
Przełomowe orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego z grudnia 2025 roku otworzyło właścicielom prywatnych nieruchomości zupełnie nową drogę do dochodzenia wysokich rekompensat finansowych od przedsiębiorstw przesyłowych. Przez wiele dziesięcioleci, ze szczególnym uwzględnieniem okresu PRL-u, infrastruktura taka jak słupy energetyczne, linie wysokiego napięcia czy gazociągi była masowo budowana na prywatnych gruntach bez zawierania jakichkolwiek umów z ich właścicielami oraz bez wypłaty należnego zadośćuczynienia. Kiedy po latach właściciele działek domagali się na drodze sądowej zapłaty za bezumowne korzystanie z ich własności lub ustanowienia odpłatnej służebności, przedsiębiorstwa przesyłowe powszechnie powoływały się na zarzut zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu. Sądy, opierając się na utrwalonej przez lata linii orzeczniczej Sądu Najwyższego, uznawały, że z powodu upływu dwudziestu lub trzydziestu lat ciągłego korzystania z infrastruktury przedsiębiorstwa nabywały to prawo bezpłatnie, co skutkowało masowym oddalaniem powództw skrzywdzonych właścicieli.
Sytuację prawną zmieniły jednak wyroki Trybunału Konstytucyjnego z grudnia 2025 roku, w których uznał on za niekonstytucyjną praktykę uznawania zasiedzenia prawa odpowiadającego służebności przesyłu za okres sprzed wprowadzenia tej instytucji do kodeksu cywilnego, czyli sprzed 3 sierpnia 2008 roku, w sytuacjach, gdy nie wydano wcześniej stosownej decyzji administracyjnej. Orzecznictwo to odrzuca dotychczasową praktykę i jednoznacznie stawia na ochronę praw własności gwarantowanych przez Konstytucję. Pierwsze rozstrzygnięcia sądowe zapadłe po tych wyrokach wskazują, że sądy zaczęły weryfikować brak podstaw prawnych po stronie operatorów, przyznając właścicielom nieruchomości kwoty sięgające od kilkudziesięciu do nawet kilkuset tysięcy złotych, zależnie od stopnia ingerencji w grunt, lokalizacji działki, jej przeznaczenia oraz wartości rynkowej.
Zakres roszczeń, z jakimi może wystąpić właściciel nieruchomości, jest szeroki i obejmuje kilka równoległych ścieżek prawnej rekompensaty. Właściciel może domagać się wypłaty jednorazowego wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z jego gruntu za lata ubiegłe, co zazwyczaj wylicza się na podstawie hipotetycznego czynszu, jaki właściciel mógłby uzyskać z wynajmu zajętego terenu. Ponadto przysługuje mu prawo żądania ustanowienia odpłatnej służebności przesyłu na przyszłość, przy czym sądy najczęściej orzekają w tym zakresie o jednorazowym świadczeniu pieniężnym. Do tego dochodzi możliwość wniesienia o odszkodowanie za spadek wartości całej nieruchomości związany ze zmniejszeniem jej potencjału użytkowego czy budowlanego, a w sporadycznych przypadkach także roszczenie o usunięcie urządzeń lub wykup gruntu, jeśli ich obecność całkowicie uniemożliwia korzystanie z nieruchomości.
Sposób postępowania zależy od tego, czy spór sądowy był już wcześniej prowadzony. Jeśli właściciel nie występował dotąd na drogę sądową, może po bezskutecznym przesłaniu do operatora wezwania do zapłaty wytoczyć powództwo cywilne. W sprawach tych obowiązują standardowe terminy przedawnienia roszczeń majątkowych, które wynoszą sześć lat wstecz na koniec roku kalendarzowego dla osób fizycznych oraz trzy lata, jeśli nieruchomość jest związana z prowadzeniem działalności gospodarczej. Z kolei właściciele, którzy w przeszłości przegrali już proces z powodu uwzględnienia przez sąd zarzutu zasiedzenia, muszą skorzystać z procedury wznowienia postępowania, składając stosowną skargę w terminie trzech miesięcy od publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego w Dzienniku Ustaw, bądź wnieść skargę nadzwyczajną w ciągu pięciu lat od uprawomocnienia się niekorzystnego orzeczenia.
Skuteczne wyegzekwowanie należnych pieniędzy wymaga solidnego przygotowania materiału dowodowego, ponieważ przedsiębiorstwa przesyłowe w dobrowolnych ugodach oferują z reguły kwoty znacznie zaniżone w stosunku do wycen rzeczoznawców. Do wniesienia sprawy niezbędne jest zgromadzenie pełnej dokumentacji geodezyjnej i prawnej, obejmującej m.in. odpisy z ksiąg wieczystych, wypisy i wyrysy z ewidencji gruntów i budynków, mapy do celów prawnych z zaznaczonym przebiegiem sieci, zaświadczenia o przeznaczeniu terenu w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego oraz fotograficzną dokumentację infrastruktury. W toku procesu kluczowe znaczenie odgrywają wnioski o przeprowadzenie oględzin działki oraz dopuszczenie dowodów z opinii biegłych sądowych z zakresu geodezji i szacowania nieruchomości, którzy precyzyjnie określą obszar strefy kontrolowanej oraz wyliczą ostateczną wysokość należnego wynagrodzenia.
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r. w sprawie o sygn. P 10/16
